Akwai lokutan da siyasa ba ta buƙatar mai shela ya ɗaga murya. Ita kanta al’amarin ne ke kururuwa. Abin da ya faru a zaɓen fidda gwani na jam’iyyar African Democratic Congress, ADC, ya sake jefa tambaya mai nauyi a zukatan ’yan Najeriya: shin jam’iyyar adawa tana shirin kawo sabon salo ne, ko kuwa tsohon littafin wasa ne aka sake liƙa masa sabon bangon suna?
A ranar Litinin, 25 ga Mayu, 2026, ADC ta gudanar da zaɓen fidda gwani na shugaban ƙasa a fadin ƙasar, a matakin gundumomi da dama. A hukumance, wannan ya kamata ya zama wata babbar dama ga jam’iyyar ta nuna cewa tana da tsari, gaskiya, haɗin kai da ikon zama wata madaidaiciyar hanya ga masu neman sauyi. Amma a maimakon a fito da labarin nasarar dimokuraɗiyya mai tsafta, abin da ya bayyana shi ne rikici, zargi, rabuwar kai, da wata irin ruɗani da ke iya sawa mai kallo ya tambayi kansa ko Najeriya tana tafiya ne gaba, ko tana zagayawa ne a da’irar da ta saba.
Sunayen da ke tsakiyar labarin ba ƙanana ba ne. Atiku Abubakar, tsohon mataimakin shugaban ƙasa, ya shiga fafatawar. Rotimi Amaechi, tsohon gwamnan Rivers kuma tsohon ministan sufuri, shi ma yana ciki. Mohammed Hayatu-Deen, masanin tattalin arziki kuma ɗan siyasa, ya kasance cikin jerin waɗanda ke neman tikitin. A bisa ka’ida, ya kamata wannan ya zama gasa tsakanin manyan mutane uku da ke son jagorantar adawa zuwa 2027. Amma a ƙasa, inda ake jefa ƙuri’a, inda magoya baya ke jerin gwano, inda idanu ke kallo kuma wayoyi ke ɗaukar bidiyo, labarin ya fi rikitarwa.
Abin da ya fi jan hankali shi ne yadda zarge-zarge suka fara taruwa tun kafin a rufe littafin zaɓen. Rahotanni sun nuna cewa an gudanar da zaɓen a gundumomi 8,809, ta hanyar Option A4, wato tsarin da masu jefa ƙuri’a ke bayyana goyon bayansu a fili ta hanyar tsayawa a bayan ɗan takarar da suke so. Wannan tsari, a zahiri, yana nufin rage duhu, ƙara bayyanawa, da barin mutane su ga yadda aka kirga. Amma tambayar ita ce: idan haske ya bayyana komai, me zai faru idan abin da ya bayyana bai gamsar ba?
A wasu wurare, sakamakon da ake fitarwa ya nuna rinjaye mai ƙarfi ga Atiku. A wasu kuma, rahotanni sun nuna nasarorin Amaechi. A Ebonyi, rikicin ya kai matakin da ɓangarori daban-daban suka gudanar da abin da suka kira zaɓe ko bayyana sakamako daban, inda wani ɓangare ya bayyana Atiku a matsayin wanda ya yi nasara, wani kuma ya ayyana Amaechi. Wannan ba ƙaramin abu ba ne. Idan jam’iyya ba za ta iya magana da murya ɗaya a cikin gida ba, ta yaya za ta shawo kan ƙasa mai fiye da mutane miliyan ɗari biyu cewa tana da makomar da ta fi ta yanzu kyau?
Sai kuma matakin Amaechi. Ya ƙi amincewa da sakamakon da ake bayyana, yana zargin cewa an hana mutane da dama damar kaɗa ƙuri’a. Wannan furuci ya buɗe wani sabon babi. Ba kawai rashin jin daɗin ɗan takara ba ne; saƙo ne da ke bugun ƙasan ginin jam’iyyar. Idan ɗaya daga cikin manyan ’yan takarar da aka tantance ya ce tsarin bai cika alkawarin gaskiya da adalci ba, to ko da jam’iyyar ta ci gaba da sanar da lambobi, tambayar amincewa ba za ta mutu ba. A siyasa, sakamako na iya ba da nasara; amma amincewa ce ke ba da halacci.
ADC ta shiga wannan zaɓe ne cikin yanayi mai cike da nauyi. Tun kafin ranar zaɓen, jam’iyyar ta riga ta fuskanci rikice-rikicen cikin gida. An samu rahotanni na rabuwar kai, ƙalubalen shugabanci, da jayayya kan ko wane ɓangare ne ya fi ƙarfin magana a madadin jam’iyyar. Wannan ya sa fidda gwani ya zama kamar gwaji ne, ba wai kawai na wanda zai ɗauki tutar jam’iyya ba, har ma na ko jam’iyyar kanta tana da ƙarfin ɗaukar tutar adawa.
Ga ’yan Najeriya da suka gaji da tsoffin alkawurra, wannan lamari ya fi zaɓen cikin gida. Yana kama da madubi. A cikin madubin nan, jama’a suna ganin tsohuwar matsalar siyasar ƙasar: jam’iyya za ta iya canza suna, ’yan takara za su iya sauya wurin zama, shugabanni za su iya ɗaukar sabon taken “sauyi”, amma al’adar da ke ƙarƙashin tsarin za ta iya kasancewa iri ɗaya. Wannan ita ce tambayar da ke tayar da hankali: shin matsalar Najeriya tana cikin mutum, cikin jam’iyya, ko cikin tsarin da ya saba da karkatar da komai zuwa ga muradin masu ƙarfi?
Peter Obi da Rabiu Kwankwaso sun riga sun bar haɗin gwiwar ADC kafin wannan tashin hankali ya bayyana a fili. Sun koma wata sabuwar hanya ta siyasa bayan sun nuna rashin gamsuwa da rikice-rikicen ciki, shari’o’i, zargi da rashin yarda. Masu goyon bayansu sun ce ficewar ta nuna hangen nesa; masu sukar su kuma sun ce guje wa fafatawa ce. Amma bayan abin da ya biyo baya a fidda gwanin ADC, mutane da yawa za su sake kallon wancan mataki da sabon ido. Wataƙila ficewa ba ta tabbatar da tsarki ba, amma ta nuna cewa akwai matsala da ba a warware ba.
A gefe guda, shugaban ƙasa Bola Tinubu da APC suna kallon adawa daga wani matsayi na ƙarfi. Jam’iyyar APC ta riga ta amince da Tinubu a matsayin ɗan takararta na 2027, yayin da gwamnatin ke fuskantar suka kan tsadar rayuwa, matsalolin tattalin arziki, da rashin tsaro. A irin wannan yanayi, adawa mai haɗin kai za ta iya zama barazana. Amma adawa mai rarrabuwa tana iya zama kyauta ga mai mulki. Wannan ba sabon abu ba ne a siyasar Najeriya. Lokacin da masu adawa suka kasa haɗuwa, mai mulki yakan ci riba ba lallai saboda yana da karɓuwa sosai ba, amma saboda abokan hamayyarsa sun kasa gina gada tsakanin kansu.
Duk da haka, bai kamata a mayar da wannan labari zuwa faɗa tsakanin Atiku, Amaechi, Obi ko Tinubu kaɗai ba. Labarin ya fi su girma. Yana magana ne kan yadda jam’iyyun Najeriya ke gudanar da zaɓen ciki, yadda shugabanni ke kallon mambobi, da yadda ake sauya “ƙuri’a” zuwa kayan amfani na siyasa. A ƙasa mai mutane ke fama da tsadar abinci, matsalar aiki, rashin tsaro da gajiyar alkawurra, zaɓen cikin gida ya kamata ya zama wurin nuna girmama ɗan ƙasa. Amma idan har tsarin cikin gida bai nuna gaskiya ba, ta yaya za a sa jama’a su gaskata babban zaɓe?
Abin da ya fi tayar da hankali shi ne yadda al’umma ke saba da girgiza. Ana samun babban zargi, ana hayaniya a kafafen sada zumunta, ana fitar da bidiyo, ana kiran sunaye, sannan bayan ’yan kwanaki komai ya lafa. Siyasa ta ci gaba. Masu mulki sun ci gaba. Masu neman mulki sun ci gaba. Talaka ne kawai ke ɗauke da nauyin sakamakon. Wannan al’ada ta “mu ci gaba kawai” ita ce ɗaya daga cikin manyan abokan rashin gaskiya. Domin duk lokacin da jama’a suka manta da sauri, tsarin da ya ba su takaici zai dawo da sabon salo.
A yau, ADC na iya cewa zaɓenta ya bi ƙa’ida. Masu zargi za su ce an samu matsaloli. Magoya bayan Atiku za su ce rinjayen da ya samu a wasu jihohi ya nuna ƙarfi. Magoya bayan Amaechi za su nuna wuraren da ya yi nasara da zargin tauye haƙƙin masu zaɓe. Magoya bayan Obi za su ce ficewarsa ta tabbatar da abin da suka daɗe suna faɗa. APC kuma za ta iya kallon wannan rikici a matsayin shaidar cewa adawa ba ta shirya ba. Amma a bayan duk waɗannan furucin, akwai tambaya guda ɗaya: ina mamban jam’iyya yake a cikin wannan duka?
Idan jam’iyyar siyasa ta ɗauki mamba a matsayin kayan aiki kawai, ba a matsayin mai iko ba, dimokuraɗiyya ta fara mutuwa tun daga ciki. Ba sai an jira babban zaɓe ba. Ba sai an jira kotu ba. Ba sai an jira sakamakon ƙarshe ba. Mutuwar amincewa tana farawa ne lokacin da mutum ya ji cewa ƙuri’arsa ba ta da nauyi, cewa jerinsa a bayan ɗan takara ba ya nufin komai, cewa lambobin da za a sanar ba lallai su fito daga abin da ya gani da idonsa ba.
Wannan shi ne dalilin da ya sa abin da ya faru a ADC ya shafi dukkan Najeriya, ba mambobin jam’iyyar kaɗai ba. Idan adawa tana son ta zama madadin gaske, dole ne ta yi fiye da sukar gwamnati. Dole ne ta nuna cewa ta bambanta a aiki, ba a kalma ba. Dole ne ta tabbatar da cewa zaɓen cikin gida ba wasan manya ba ne, amma hanya ce ta sauraron mambobi. Dole ne ta nuna cewa “sauyi” ba taken kamfen ba ne, dabi’a ce.
Kafin 2027, ’yan Najeriya za su ji jawabai da yawa. Za a yi alkawarin dawo da ƙasa kan hanya. Za a yi magana kan ceto tattalin arziki, yaki da cin hanci, samar da tsaro da rage wahala. Amma kafin a saurari manyan alkawurra, ya kamata jama’a su kalli ƙananan matakai. Yadda jam’iyya ke zaɓar ɗan takararta na iya faɗa maka yadda za ta gudanar da ƙasa. Yadda ɗan takara ke amsa zargi na iya nuna maka yadda zai amsa ƙorafin talaka. Yadda shugabanci ke kula da rikicin ciki na iya nuna maka yadda zai kula da rikicin ƙasa.
Rikicin ADC bai rufe siyasar 2027 ba. A’a, ya buɗe ta ne. Ya nuna cewa fafatawar ba za ta kasance kawai tsakanin APC da ADC, ko Tinubu da duk wanda adawa ta tsayar ba. Fafatawar za ta kasance tsakanin tsohuwar al’adar siyasa da sha’awar sabon salo. Za ta kasance tsakanin mantuwa da tunawa. Tsakanin hayaniya da bincike. Tsakanin goyon baya makaho da tambayar gaskiya.
A ƙarshe, babu wani ɗan takara da ya kamata ya ji tsoron ƙuri’a mai tsabta. Babu wata jam’iyya da ya kamata ta ji tsoron gaskiya idan tana da gaske. Idan ADC ta tsira daga wannan rikici, ba za ta tsira ne ta hanyar sanar da lambobi kawai ba. Za ta tsira ne idan ta shawo kan jama’a cewa waɗannan lambobi suna da rai, suna da asali, kuma suna da amincewar waɗanda suka tsaya a rana, suka jefa lokaci, suka nuna goyon baya.
Har yanzu Najeriya tana kallo. Kuma wannan karon, wataƙila abin da ya fi muhimmanci ba wanda ya lashe fidda gwani ba ne. Abin da ya fi muhimmanci shi ne ko jama’a za su sake yarda da tsarin da ke cewa yana magana da sunansu.
